себеж

У пошуках беларускасці на паўднёвай Пскоўшчыне

Міраслаў Янковяк

 

Больш за 100 год таму лінгвісты і этнографы, якія вывучалі дыялекты, духоўную і матэрыяльную культуру, вызначалі межы рассялення беларускага этнасу. Лінія, вызначаная, напрыклад, А. Рыціхам ў 1875 г. ці Я. Карскім у 1903 г. значна выходзіла па-за сучасныя межы Беларусі. Беларусы жылі на тэрыторыях, што сёння належаць да Украіны, Польшчы, Літвы, Латвіі і Расіі. Гэта тычыцца таксама паўднёвай часткі Пскоўшчыны (не ў гістарычным сэнсе, а менавіта той часткі, якая калісьці ўваходзіла ў Віцебскую губерню, а з 1957 г. знаходзіцца ў межах сучаснай Пскоўскай вобласці).

Стастычныя дадзеныя канца ХІХ і пачатку ХХ ст. выразна паказваюць, што гэтыя паветы былі населеныя беларусамі і мелі відавочна беларускі характар. Напрыклад, ў 60-х гадах ХІХ ст. у Невельскім павеце беларусы складалі 60,8% ад усіх жыхароў, у Вяліжскім і Себежскім – нават 90,2% і 80,9% (для параўнання палякаў было адпаведна 0,9%, 3,1%, 2,2%). Гэтыя дадзеныя падцвярджаюць таксама даследванні Я. Карскага, чальцоў Маскоўскай Дыялекталагічнай Камісіі (1914 г.) і П. Бузука (1926 г.). П. Бузук асабіста наведаў Невельскі і Вяліжскі паветы і адназначна падцвердзіў беларускі характар гаворкі мясцовага насельніцтва. Самыя жыхары гэтых земляў таксама бачылі сваю моўную адрознасць ад расійцаў і беларусаў з поўдня. Бузук прыводзіць у сваёй публікацыі словы жыхаркі колішняга Вяліжскага павету: Нас называюць пылякамі (г. зн. беларусамі – П.Б.), калі паедзім за Вялікіе Лукі, а за Неўлем сьмяюцца з нас ужо за тое, што мы больше ныварачуем пы-расійську.

Читать далее

Завулак імя Янкі Купалы

Юрка Віцьбіч

У нас, безумоўна, няма аніякіх падставаў, каб адчуваць крыўду да газеты «Новое русское слово». Газета гэтая, як падкрэслівае самая ейная назва, не беларуская, а расейская. Таму калі мы, беларусы, ведаем гісторыю і літаратуру Расеі, дык расейцам, а тым больш на эміграцыі, зусім неабавязкова цікавіцца гісторыяй і літаратурай суседняе Беларусі. Адсюль зусім натуральна, што, разгарнуўшы нумар «Нового русского слова» ад 12 лістапада г. г., мы пабачылі і вялізны артыкул «Силуэты старой Москвы» і бюлетэнь Керэнскага, або «Лиги борьбы за Народную Свободу»,- «Грядущая Россия». А беларускае імя, такое дарагое ўсім нашым суродзічам ад калыскі да труны, мы знайшлі сярод абвестак. Там на бізнесавай старонцы побач з рэкламай расейскага кабарэ «Две гитары» мы заўважылі:

Читать далее

Азёрны Себескі край

Колькасьць насельніцтва Себескага раёну ў 2008 годзе складала 25,3 тыс. чалавек. У самім мястэчку жыве 6,5 тыс. чалавек. Я думаю, што той, хто хоць раз быў на Кургане „Дружбы”, які месьціцца на мяжы трох краінаў – Расеі, Латвіі ды Беларусі, ужо пасьпеў пазнаёміцца з асаблівасьцямі ваколіцаў гэтага ўнікальнага прыроднага рэгіёну. Курган быў насыпаны чальцамі партызанскага руху, як памяць аб Другой усясьветнай вайне. Штогод на гэтым месцы адбываюцца мерапрыемствы.

Але мы ня будзем сёньня распавядаць пра Другую ўсясьветную вайну, бо манумэнтаў, прысьвечаных таму часу, па ўсёй Пскоўшчыне багата. Вернемся да сёньняшняга Себежа. Чым ён асабіста мяне ўразіў. Найперш гарадзкой забудовай вакол касьцёла, ліхтарамі на ўзьбярэжжы, мураванай архітэктурай ды пагоркавым рэльефам, які з узроўню вады надае гораду казачную атмасфэру.

Читать далее

Белорусы на юге Псковщины

Харитонов В.И.

Юг Псковской области вместе с северной частью Белоруссии, северо-западом Смоленской и западом Тверской областей некоторые авторы выделяют сейчас в особый историко-культур­ный регион — днепро-двинскую диалектную зону. Что же объединяет эти российские и белорусские земли? Эти территории на протяжении нескольких тысяч лет удерживали культурное своеобразие, что подтверждают археологические и лингвистические данные.

Например, граница днепро-двинской диалектной зоны соответствует южным пределам распространения длинных курганов кривичей, датируемых VI—VII веками, и оконтурнвает ареал длинных курганов смоленско-полоцко-го типа VIII—IX веков. Позже здесь оформились Полоцкое н Смоленское княжества, влившиеся затем в состав литовского и польско-литовского государств. В течение всего данного промежутка времени здесь шло формирование одного из восточно-славянских этносов — белорусов.

Территория днепро-двинской диалектной зоны совпадает с ареалом расселения кривичей полоцких (полочан) и смоленских, смешавшихся с местным балтийским населением. По своим антропологическим особенностям кривичи несколько отличались от радимичей и дреговичей, ставших вместе с полочана-ми основой будущего белорусского этноса.

Читать далее