мова

Заметки о говорах и диалектных чертах белорусско-русского пограничья

Г.А. Цыхун

Белорусско-русское пограничье, как и сама языковая граница, всегда привлекали к себе внимание учёных-лингвистов.

Проблема принадлежности говоров пограничья к тому или иному языку остаётся до сих пор трудно разрешимой. Однозначное или простое решение этой проблемы, как правило, ведёт к искажению истинной картины. Однако в Советском Союзе преимущество отдавалось именно таким решениям. Относительно интересующей нас проблемы говоров белорусско-русского пограничья посторонний (незаинтересованный) исследователь профессор Тель-Авивского университета П. Векслер писал следующее (цитирую в переводе на русский язык):

Читать далее

Лакальныя моўныя рысы ў «Жыціі Аўрамія Смаленскага» (па спісе XVII ст.)

Эльвіра Ярмоленка (г. Мінск)

Са старажытных часоў захавалася вялікая колькасць тэкстаў (богаслужбовых кніг і іншых кніг высокай царкоўнай літаратуры), напісаных на царкоўнаславянскай мове. Спецыфікай гэтых тэкстаў абумоўлены той факт, што ў іх толькі спарадычна траплялі лакальныя моўныя асаблівасці. Перапісчыкі імкнуліся па магчымасці дакладней перадаваць тэкст, а адпаведна, і арфаграфію арыгінала [1, с. 106].

Читать далее

Гістарычныя беларускія межы ў ацэнцы эміграцыі

Ніна Баршчэўская

Спробы вызначэньня межаў беларускай нацыянальнай прасторы рабіліся ўжо ад другой паловы XІX стагодзьдзя. Гэтая праблематыка таксама шырока абмяркоўвалася на старонках беларускага эміграцыйнага друку, дзе рзглядаліся ня толькі пытаньні этнаграфічных межаў Беларусі, але й геаграфічных межаў.

У Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе найбольш важнай і характэрнай нацыянальнай асаблівасьцяй зьяўлялася (і, відаць, надалей зьяўляецца) мова, якая лёгка паддаецца аб’ектыўнаму навуковаму сьцьвярджэньню. І таму, беручы яшчэ палітычна-гістарычныя абставіны, этнаграфічныя карты Беларусі XІX-XX стагодзьдзяў – гэта ў першую чаргу мапы пашырэньня беларускае мовы.

Читать далее

Тэрытарыяльны абсяг беларускай народнай мовы – 10

Ніна Баршчэўская

Насельніцтва беларуска-летувіскага памежжа полілінгвальнае. Пра некаторыя зьявы кантактаваньня летувіскіх і славянскіх гаворак у паўдзённа-ўсходняй Летуве пісала Алена Грынавецкене.

„Прыкладам жыхары паўдзённа-заходніх ваколіцаў лятувіскае сталіцы (паўдзённа-ўсходняя частка Віленскага раёну, усходняя частка Троцкага, Эйшышскі раён) у васноўным гавораць пабеларуску (або, як яны самі выказваюцца, „папросту”) і папольску; ведаюць расейскую мову; зрэдку старыя, у веку ад 70 да 80 і больш гадоў, гавораць палятувіску; слаба гавораць таксама палятувіску дзеці школьнага веку. (…) На дасьледаванай тэрыторыі ў бальшыні выпадкаў у хатнім ужытку й таварысьцьве людзі гавораць пабеларуску („папросту”), асабліва сярэдняе пакаленьне й моладзь, хоць уважаюць сябе за палякоў” – павеламляў на старонках „Запісаў” у 1976 годзе Віктар Сянькевіч са спасылкай на публікцыю Алены Грынавецкене (Віктар Сянькевіч, Да пытаньня польскае мяншыні на Беларусі, у: „Запісы”, № 14, Нью-Ёрк 1976, с. 79).

Читать далее

Мой адказ Сяргею Арцюху

Іван Лепешаў, прафесар

Газета «Наша слова» 24 сакавіка гэтага года змясціла ліст С.М. Арцюха пад загалоўкам «Беларуская мова павінна быць дзяржаўнай на Смаленшчыне, Браншчыне і Пскоўшчыне». Я прачытаў гэты ліст і ніяк не змог утрымацца, каб не выказаць катэгарычную нязгоду з, мякка кажучы, несур’ёзнай ініцыятывай аўтара «патрабаваць ад ураду РФ, каб у асобных суб’ектах федэрацыі ў якасці яшчэ адной дзяржаўнай мовы ўвялі беларускую, асабліва на Смаленшчыне, Браншчыне і Пскоўшчыне». У іншых мясцінах аўтарскага артыкула ўпамінаюцца яшчэ і Беласток, Вільня, Дзвінск.

Папершае, нельга, як кажуць, гусей дражніць. Бо гэтыя патрабаванні моўнага характару могуць быць для кіраўніцтва нашай дзяржавы зачэпкай, каб чарговы раз абвінаваціць беларускіх «нацыяналістаў», «апазіцыянераў» у іх нібыта прэтэнзіях, не толькі моўных, але і тэрытарыяльных, да суседніх краін – Расіі, Літвы, Латвіі, Польшчы.

Читать далее

Тэрытарыяльны абсяг беларускай народнай мовы – 7

Ніна Баршчэўская

Беларускі эміграцыйны часопіс „Навіны зь Беларусі”, які выдаваўся ў Нью-Ёрку з 1963 году Камітэтам Радыё Свабода (да 1969 году выйшла 143 нумары), зьвярнуў увагу на дасьледаваньне Ўладзімера Анічэнкі пад назовам Беларуска-ўкраінскія пісьмова-моўныя сувязі (Мінск 1969), у якім аўтар сынтэтызаваў літаратурна-пісьмовыя нормы старабеларускае мовы з адлюстраванымі ў ёй фактамі жывое народнае мовы ў адзіную стройную сыстэму. Але гэта не галоўнае дасягненьне працы У. Анічэнкі – паведамляе нью-ёрскі часопіс (Беларуска-ўкраінскія моўныя сувязі, у: „Навіны зь Беларусі”, № 18 (137), Нью-Ёрк, 30 верасьня 1969, с. 4-5), спасылаючыся на публікацыю Яўгена Камароўскага Моўныя сувязі народаў-братоў (у: „Звязда”, 23.09.1969). У. Анічэнка зрабіў даволі ўдалую спробу параўнальна-гістарычнага вывучэньня беларуска-ўкраінскіх пісьмовых сувязяў у далёкія ад нас часы.

Читать далее

Смаленшчына. Этнас і мова

Ф. Д. Клімчук

У VІІ ст. да н.э. – ІV ст. н.э. тэрыторыя Смаленшчыны была заселена плямёнамі днепра-дзвінскай культуры. Арэал гэтай культуры пашыраўся таксама тэрыторыю большай часткі Магілёўскай і Віцебскай абласцей БССР, паўднёвыя раёны Пскоўшчыны, паўночныя ўскраіны Браншчыны. Большасць даследчыкаў адносіць гэту культуру да балцкіх культур.

3 канца I тыс. да н.э. у паўднёвыя раёны Смаленшчыны праніклі з поўдня зарубінецкія плямёны. Пачалася іх інфільтрацыя на гэтай тэрыторыі ў балцкае асяроддзе. У першыя стагоддзі нашай эры зона пранікнення зарубінцаў дасягнула раёна Смаленска. У наступныя стагоддзі яна пашырылася далей на поўнач. Аналагічны працэс пранікнення зарубінцаў у аўтахтонны балцкі кантыніум адбываўся ў гэты перыяд у цэнтральнай і паўночнай Беларусі.

Читать далее

Тэрытарыяльны абсяг беларускай народнай мовы

Ніна Баршчэўская

Першым, хто спрабаваў вызначыць этнаграфічныя межы расьсяленьня беларускага народу, быў А.Ф. Рыттых. У выніку праведзеных ім досьледаў была складзена ды надрукаваная ў 1875 годзе ў Пецярбурзе Этнаграфічная карта эўрапейскае Расеі, дзе першы раз былі зарысаваныя этнаграфічныя межы беларускай нацыянальнай прасторы. На пачатку XX стагодзьдзя Яўхім Карскі апрацаваў Этнаграфічную карту беларускага племені, якая была зьмешчаная ў І томе ягонай працы Беларусы.

Калі ў 1917-1920 гадох – у пару Ўсебеларускага кангрэсу ды тварэньня Беларускае Народнае Рэспублікі – беларускія палітыкі й дзяржаўныя дзеячы сталі перад канкрэтным заданьнем вызначэньня дзяржаўных межаў БНР, яны ў сваёй працы абаперліся на апублікаваныя раней матэрыялы й карты. Надрукаваная ў 1919 годзе Этнаграфічная карта Беларускай Народнай Рэспублікі ў асноўных рысах ахоплівала прастору, зазначаную на картах Рыттыха й Карскага. Ёсьць на ёй некалькі паправак. Найбольш істотная датычыць паўдзённага захаду. У межы Беларусі былі ўключаны Берасьцейшчына й Піншчына – абшары, якія, з увагі на ўкраінскія моўныя ўплывы, пакідаліся па-за беларускай этнаграфічнай прасторай.

Читать далее