диалект

Заметки о говорах и диалектных чертах белорусско-русского пограничья

Г.А. Цыхун

Белорусско-русское пограничье, как и сама языковая граница, всегда привлекали к себе внимание учёных-лингвистов.

Проблема принадлежности говоров пограничья к тому или иному языку остаётся до сих пор трудно разрешимой. Однозначное или простое решение этой проблемы, как правило, ведёт к искажению истинной картины. Однако в Советском Союзе преимущество отдавалось именно таким решениям. Относительно интересующей нас проблемы говоров белорусско-русского пограничья посторонний (незаинтересованный) исследователь профессор Тель-Авивского университета П. Векслер писал следующее (цитирую в переводе на русский язык):

Читать далее

Тэрытарыяльны абсяг беларускай народнай мовы – 6

Ніна Баршчэўская

У 2 томе энцыкляпэдыі Ukraine – A Concise Encyclopedia (prepared by Schevchenko Scientific Society, University of Toronto Press,Volume 2, 1971), выдадзенай у Таронце ў 1971 годзе, была зьмегчаная мапа з 1930 году, выкананая В. Кубіёвычам і М. Кулыцкім на ангельскай мове, на якой прыблізна палова сучаснай Берасьцейскай вобласьці з гарадамі Берасьце й Пінск, а таксама паўдзённа-ўсходняя й паўдзённа-заходняя часткі сучаснай Гомельскай вобласьці з гарадамі Старадуб і Тураў далучаныя да Ўкраіны.

Таксама ў гэтым томе зьмешчаная мапа пасяленьня ўкраінскага насельніцтва, зь якой вынікае, што ў паўдзённай палове Берасьцейскай вобласьці амаль 100% насельніцтва гэта ўкраінцы. Абшары навокал Мазыра азначаныя па 75, 90 і 100% украінскага насельніцтва. Пры гэтым не падаюцца ніякія крыніцы, на аснове якіх паказаныя такія працэнты ўкраінскага насельніцтва – адзначае аўтар публікацыі Украінскія прэтэнсыі да Беларусі І. Касяк (у: „Беларуская Думка”, № 34, Нью-Ёрк – Саўт-Рывэр 1989, с. 32-37), які, абапіраючыся на розныя перапісы насельніцтва, прыводзіць лічбовыя даныя пра нацыянальнасьць жыхароў Гомельшчыны й Берасьцейшчыны, зь якіх вынікае, што ўкраінцы ня маюць ніякіх этнаграфічных асноваў дамагацца далучэньня да Ўкраіны вялікіх частак Берасьцейскай і Гомельскай абласьцей.

Читать далее

Тэрытарыяльны абсяг беларускай народнай мовы – 4

Ніна Баршчэўская

Пскоўскі дыялект на захадзе мяжуе з латыскай і эстонскай мовамі, а на поўначы й паўночным усходзе – з моваю расейскай. Паўднёвая мяжа гэтага дыялекту з гаворкамі Віцебшчыны й паўночнымі гаворкамі Смаленшчыны невыразная, таму што шмат у іх супольных рысаў – піша на старонках „Запісаў” Ян Станкевіч (Пскоўскі дыялект, у: ,,Запісы”, № 1, Мюнхэн 1962, с. 178-202).

Паводле Маскоўскай дыялекталягічнай камісіі, праходзіць яна прыблізна ўздоўж адміністрацыйнае мяжы былых Пскоўскай і Цьверскай губэрняў з былымі Віцебскай і Смаленскай губэрнямі, крыху на поўнач ад гэтае мяжы (тамсама, с. 178).

Читать далее

Тэрытарыяльны абсяг беларускай народнай мовы – 3

Ніна Баршчэўская

У. Глыбінны, аўтар публікацыі пад назовам Смаленшчына … адвечная зямля беларускага народу, зьмешчанай на старонках нью-ёрскага часопіса „Беларуская Думка” (у: № 5, Нью-Ёрк – Саўт Рывэр 1963, с. 10-18), піша пра захаваныя ў народзе асаблівасьці беларускае мовы Смаленшчыны. Адзначае ён, што ў жыхароў Смаленшчыны ёсьць шмат арыгінальных беларускіх лексэмаў, напр.: бажніца, калыска, катух, кубел, страха, хата; бохан, калдуны, крупнік, шмалец, страва, бульба; андарак, камізэлька, намітка, сьвітка, хустка; хадакі, чаравікі; кравец, шавец; крыніца і г.д. Усе гэтыя словы – заўважае У. Глыбінны – сьведчаць пра лучнасьць смаленскага лексычнага складу з агульнабеларускім.

Читать далее

М.Н. Катков. Русский язык в Западном крае

Известие, полученное нами от наших виленских корреспондентов и напечатанное в № 172 «Московских ведомостей», не могло не поразить нас своей странностью. До сих пор одним из самых важных вопросов, заботивших правительство в интересах национальной политики, было допущение русского языка к употреблению в разных признаваемых нашими законами вероисповеданиях, а теперь, если только верить упомянутому известию, вопрос этот вдруг извратился, и речь идет, напротив, о недопущении русского языка. Изыскивается наилучший возможный способ при данных обстоятельствах избежать принятия этой меры, которая, по-видимому, была поставлена на ближайшую очередь.

В принципе, правительство уже давно предустановило решение этого вопроса. Еще в прошлое царствование, по мысли ныне царствующего Государя Императора, заведовавшего военно-учебными заведениями, введено было в оных для воспитанников римско-католического исповедания преподавание закона Божия на русском языке. Правда, это было только начало, но, без сомнения, оно положено было не затем, чтоб остаться ненужной и бесплодной попыткой, а чтобы впоследствии приобрести действительное значение. События нашего времени воскресили эту столь важную государственную мысль, в которой заключается тайна справедливого, не сопряженного ни с какими потрясениями, столько же консервативного, сколько и либерального разрешения целого узла вопросов, вносящих смуту в нашу государственную жизнь. К сожалению, неразумие, предрассудки и обман, который во всем играет у нас столь деятельную роль, поднимали здесь одно затруднение за другим, запутывали и затягивали дело, столь само по себе ясное и чистое.

Читать далее