беларусь

К истории научного обоснования белорусско-русского диалектного пограничья: запад – восток

Антропов Николай Павлович (Минск, Беларусь)

Географическая судьба западно-восточной части белорусско-русского пограничья представляется по меньшей мере драматической. В самом деле, достаточно посмотреть на составленную Е.Ф. Карским знаменитую “Этнографическую карту белорусского племени” (1903; 1917 гг.), чтобы убедиться в произошедшем всего за 100 лет существенном сдвиге на запад восточной границы белорусского этноса и, естественно, сужения территории распространения белорусского языка в его говорах. Уже отмечалось, что указанная граница в основном совпадает с границами Великого княжества Литовского, ср., в частности, [1]. Разумеется, у Карского речь шла о лингво-генетическом статусе почти исключительно доминирующего тогда сельского населения, доля которого в общей численности впоследствии постоянно и неуклонно снижалась – по известным причинам. Сам же классик белорусского языкознания корректно отмечал, что его карта составлена не только с учетом основных диалектных черт белорусского языка – именно фонетических и морфологических, но также с использованием соответствующих данных практически исчерпывающей на то время литературы по этнографии и статистике народонаселения Российской империи 1.

Читать далее

«Мглинско-почепский вопрос» в административно-территориальных преобразованиях Гомельской губернии

Елизаров С.А.

В составе дореволюционной Черниговской губернии существовал Мглинский уезд с центром в г.Мглин в составе 17 уездов. В декабре 1917 г. НКВД Советской России издал обращение ко всем Совдепам, в котором, среди прочего, ставился вопрос «о перераспределении административных функций между отдельными пунктами губерний и уездов» и переносе административных центров «в те города, советы которых были крупны, более деятельны и влиятельны, т.е. в города с развитой промышленной и торговой жизнью».

Читать далее

Нацыянальны сцяг беларусаў

Л. Спаткай,

сапраўдны сябра Усерасійскага геральдычнага таварыства

Вядома, што ýжо сярэднявяковыя дзяржавы Еўропы мелi свае дзяржаўныя сiмвалы. Старажытныя гербы маюць, напрыклад, Чэхiя, Германiя, Англiя i многiя iншыя краiны.  Такiм жа старажытным гербам з’яýляецца i нацыянальны беларускi герб «Пагоня» – выява Святога Георгiя ў выглядзе коннага рыцара – якi мае глыбокi сэнс: белы (срэбны) колер вершнiка i яго каня сiмвалiзуе чысцiню хрысцiянятва i яго вернасць запаветам Хрыста, меч – сродак барацьбы за веру, чырвоны колер –  поле, залiтае крывею ворагаў хрысцiянства. Прычым, такiя колеры выкарыстоýвалiся ý сiмволiцы славян здаýна, бо яшчэ аýтар «Слова аб паходзе Iгаравым» упамiнае белыя харугвы i чырвоныя шчыты славянскiх вояý.

Читать далее

Беларускі фэномэн Смаленшчыны

Вячаслаў Ракіцкі, Менск

Удзельнічае гісторык Алег Трусаў

 

На пачатку восені 1739 году жонка небагатага памешчыка, уладальніка вёскі Чыжова Духаўшчынскага ўезду, Дар’я Васілеўна, якая чакала дзіцяці, убачыла незвычайны сон – на яе накацілася сонца. Неўзабаве нарадзіўся сын. Жыць яму было наканавана ўсяго крыху болей за 50 гадоў. Але якога жыцьця! Надпіс на шыкоўным пахавальным катафалку паведамляў:

“…найруплівейшы сын Айчыны, далучальнік да Расейскай імпэрыі: Крыму, Тамані, Кубані, заснавальнік і сатваральнік пераможных флётаў на паўднёвых марах, … заснавальнік і сатваральнік многіх гарадоў, апякун навукаў, мастацтваў і гандлю…” І гэта не было перабольшваньнем. Сапраўды, ён з тых людзей, якія складаюць славу і гонар Расеі, Смаленшчыны. Яго імя – князь Грыгорый Аляксандравіч Пацёмкін-Таўрычаскі.

Читать далее

Гістарычныя беларускія межы ў ацэнцы эміграцыі

Ніна Баршчэўская

Спробы вызначэньня межаў беларускай нацыянальнай прасторы рабіліся ўжо ад другой паловы XІX стагодзьдзя. Гэтая праблематыка таксама шырока абмяркоўвалася на старонках беларускага эміграцыйнага друку, дзе рзглядаліся ня толькі пытаньні этнаграфічных межаў Беларусі, але й геаграфічных межаў.

У Цэнтральнай і Ўсходняй Эўропе найбольш важнай і характэрнай нацыянальнай асаблівасьцяй зьяўлялася (і, відаць, надалей зьяўляецца) мова, якая лёгка паддаецца аб’ектыўнаму навуковаму сьцьвярджэньню. І таму, беручы яшчэ палітычна-гістарычныя абставіны, этнаграфічныя карты Беларусі XІX-XX стагодзьдзяў – гэта ў першую чаргу мапы пашырэньня беларускае мовы.

Читать далее

Ці патрэбны нам Смаленск…

Фоткі МФа з надпісам «Смаленск – гэта Беларусь» – бясспрэчна добры крэатыў, засталося толькі зрабіць тыя самыя надпісы ў Дзвінску, Троках ды Беластоку. У свой час і такія з’явяцца…

Калі размаўляць пра «страчанныя тэрыторыі на Ўсходзе», прыгожа казаць пра Вялікую Беларусь да Вязьмы ці да Мажайску, але спярша трэба падумаць, што б было з краінай, калі б яна атрымала гэтыя тэрыторыі ў канцы 1920-х гадоў.

На самым пачатку 1929 года была ўтворана Заходняя вобласць РСФСР, са сталіцай ў Смаленску, і ў якую ўвайшлі цалкам тэрыторыі Бранскай, Смаленскай абласцёў, таксама часткі Калужскай, Цвярской абласцёў і Вялікалуцкая Акруга. (Межы гэтага ўтвору практычна паўторваюць усходнюю мяжу ВКЛ XV стагодзя – мара бел. нацыяналіста). Агульная тэрыторыя – 163.8 км кв, з насельніцтвам 6 778 тысяч.

Читать далее

Тэрытарыяльны абсяг беларускай народнай мовы – 8

Ніна Баршчэўская

Беларуска-ўкраінскаму памежжу характэрнае дыфтангічнае вымаўленьне гукаў о ды е ў націскным становішчы, тыпу: муост, вуоск, валыэ, мяхіе, дзяцюкіе. Гэтай тэмай заняўся на старонках ковенскага часопіса ,,Крывіч” А. Матач (Дыфтонгі уо, (юо=іуо), ыэ, (іе), у: ,,Крывіч”, № 8, Каўнас 1924, с. 104-105).

„Першы дыфтонг – уо – распашыраны ў мове па ўсёй Крывіі (Беларусі) і вымаўляецца ў імёнах і займях у сярэдзіне слоў пад націскам, толькі не заўсёды павінен быць там, дзе пішацца расійскае о (ё), бо, напрыклад, у словах карова, салома, малако, мора, сьлёзы і г.п. крыўскае о (ё) гучыць так сама, як і ў расійскай мове (літэратурнай). Правіла, якое-бы цьвёрда акрэсьлівала, калі трэба вымаўляць у словах уо (юо=іуо) і калі чыстае о (ё) няма: аб гэтым добра ведае толькі прыродны крывіч, або той з чужаземцаў, хто вучыўся-бы нашай мовы не па кніжцы, а па наслыху. Не памыляўся-бы ў гэтым выпадку і літвін, бо ў літоўскай мове дыфтонг уо вымаўляецца так сама, як і ў нас.

Читать далее

Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч (1867 – да 1924) – да пытання аб біяграфіі і навуковай спадчыне

С.П. Астанковіч*

Імя А. В. Ярушэвіча непарыўна звязана са стварэннем шэрагу фундаментальных навуковых прац па гісторыі Беларусі і беларускай філалогіі. Аднак, на вялікі жаль, зараз пра яго асобу мала што вядома нават вузкім спецыялістам.

Звесткі пра Ярушэвіча ў беларускіх энцыклапедыях і іншых даведніках фактычна адсутнічаюць, у навуковай і публіцыстычнай літаратуры можна з цяжкасцю знайсці фрагментарную інфармацыю пра гэтага даследчыка [4, C. 26; 5, С. 125 – 126; 7, С. 134 – 136, 142 – 143].

Постаць Ярушэвіча і яго працы не сталі аб’ектам вывучэння айчыннай навукі. На нашу думку, даследванне светапогляду і асаблівасцей фармавання інтэлігенцыі Беларусі другой паловы XIX – пачатку XX ст. немагчыма без разгляду біяграфій асобных яе прадстаўнікоў.

Читать далее

Беларускі Эльзас і Лятарынгія (Смаленшчына)

Гутарка з Алегам Трусавым

Аўтар і вядучы Сяргей Абламейка

Нядаўна мне давялося прачытаць успаміны віленскага беларускага дзеяча часоў вайны, доктара мэдыцыны Язэпа Малецкага «Пад знакам Пагоні». Выдадзеныя яны ў 1976 годзе ў Таронце беларускім выдавецтвам «Пагоня». Са старонак кнігі паўстаюць страшныя карціны віленскай беларускай трагедыі ў канцы 30-х пачатку 40-х гадоў. Над беларусамі ў беларускай сталіцы зьдзекваліся і палякі, і летувісы, і расейцы, і немцы. І ня толькі зьдзекваліся, але і нішчылі нас, даносілі на нас, і, нават, ужо будучы самі ў падпольлі, адстрэльвалі нашых дзеячоў. Напрыклад, толькі на суседняй Лідчыне за час вайны польскае падпольле забіла 1200 беларусаў. Трагедыя адарванага ад краіны места…

Але там, на беларускім Захадзе, гістарычныя абставіны склаліся так, што як на Віленшчыне, гэтак і на Беласточчыне, існаваў уласна беларускі рух, які так ці іначай бараніў беларусаў і сьведчыў пра іхную прысутнасьць. Там акупанты так ці іначай заўсёды лічыліся і лічацца зь беларусамі.

А што на беларускім Усходзе, падумалася мне, што са Смаленшчынай і Смаленскам? Там ужо цэлыя стагодзьдзі ніхто не бароніць Беларушчыну. Чым гэтае места было для Беларусі і чым яно ёсьць для нас цяпер? Ці закрытае смаленскае пытаньне? І ўвогуле — ці дастаткова ўвагі мы надаем Смаленску, аглядаючыся на сваю гісторыю?

Читать далее

История книжной культуры белорусско-польско-российско-украинского пограничья в экспедиционных исследованиях московских ученых в 1970-е – 2000-е гг.

 

Ю.А. Лабынцев Ю.А., Л.Л. Щавинская (Москва)

Начиная с 1970‑х гг. группа московских ученых ведет постоянные экспедиционные исследования богатейшей книжно-литературной культуры местного населения, преимущественно белорусского, проживающего на обширных территориях Подляшья, Западного и Восточного Полесья [1]. Это одна из самых интересных историко-географических частей Европы и, пожалуй, самая архаичная сегодня, а потому и наиболее притягательная для исследователей гуманитариев всех специальностей областей мировой Славии. Одновременно это многовековое пространство активного взаимодействия восточнославянских и западнославянских культур, прежде всего белорусской, польской, русской, украинской, а на самом севере Подляшья еще и литовской.

Подляшско-Полесский регион — выдающееся по своему значению культурное пограничье, зримо выделяющееся в масштабах европейского континента. Континент этот спещрен тысячами реальных и виртуальных границ, имеющих различную природу, свойства, значение. К числу важнейших относятся границы этнокультурные, особенно те, что делят наш континент на главные цивилизационные составляющие — Восток и Запад, с давних пор весьма остро воспринимаемые и как особая геополитическая оппозиция. Восток Европы традиционно связывают с православием, Запад — с католицизмом и протестантизмом. В определенной степени данное обстоятельство повлияло и на номенклатурное деление славян, хотя некоторая часть славян восточных исповедует католицизм и греко‑католицизм, а небольшая часть западных славян — православие. Тем не менее контуры общей границы между западными и восточными славянами, особенно католиками и православными, исторически очерчены довольно точно, прежде всего в ее части, наиболее глубоко выдвинутой в сторону запада Европы — это рубеж бывшего Великого княжества Литовского, Русского, Жемойтского. Его пограничная межа с Королевством Польским. Земли эти исстари именовались Подляшьем, находящимся ныне в составе Польши. Предки современных белорусов проникли сюда довольно рано, а общая восточнославянская колонизация этих земель привела к тому, что здесь постепенно возникло несколько крупнейших православных культурных центров, среди которых в раннем средневековье особенно выделялся г. Дрогичин, а в позднем — Супрасльский Благовещенский монастырь, одна из главнейших древних книжниц славянской Европы, в которой сберегалась такая всемирно известная святыня славянства как Супрасльская рукопись XI в.

Читать далее