(2 голосов, средний: 5,00 из 5)

Беларускі фэномэн Смаленшчыны

Вячаслаў Ракіцкі, Менск

Удзельнічае гісторык Алег Трусаў

 

На пачатку восені 1739 году жонка небагатага памешчыка, уладальніка вёскі Чыжова Духаўшчынскага ўезду, Дар’я Васілеўна, якая чакала дзіцяці, убачыла незвычайны сон – на яе накацілася сонца. Неўзабаве нарадзіўся сын. Жыць яму было наканавана ўсяго крыху болей за 50 гадоў. Але якога жыцьця! Надпіс на шыкоўным пахавальным катафалку паведамляў:

“…найруплівейшы сын Айчыны, далучальнік да Расейскай імпэрыі: Крыму, Тамані, Кубані, заснавальнік і сатваральнік пераможных флётаў на паўднёвых марах, … заснавальнік і сатваральнік многіх гарадоў, апякун навукаў, мастацтваў і гандлю…” І гэта не было перабольшваньнем. Сапраўды, ён з тых людзей, якія складаюць славу і гонар Расеі, Смаленшчыны. Яго імя – князь Грыгорый Аляксандравіч Пацёмкін-Таўрычаскі.

Вячаслаў Ракіцкі: “Няўжо сапраўды князь Пацёмкін беларус?”

Алег Трусаў: “І ня толькі князь Пацёмкін. Уся смаленская шляхта, паводле паходжаньня, беларуская, і продкі Пацёмкіна жывуць на Смаленшчыне аж з 16-га стагодзьдзя”.

Ракіцкі: “А навошта беларусам сёньня далучаць да сваёй гісторыі, да сваёй сьвядомасьці такую не самую прывабную асобу, ня вельмі адназначную нават для расейскай гісторыі?”

Трусаў: “Трэба ведаць заснавальніка Чарнаморскага флёту, заснавальніка такіх гарадоў, як Хэрсон, Севастопаль, Сімфэропаль. І, дарэчы, Пацёмкін быў уладальнікам Крычаву. У Крычаве стаіць трохпавярховы палац, збудаваны гэтым князем. Так што гэта асоба на ўсе сто адсоткаў належыць беларускай гісторыі”.

Ракіцкі: “А кім ён сябе сам лічыў?”

Трусаў: “Цяжка сказаць. Але ўся смаленская шляхта добра ведала беларускую мову. У часе перапісу 1897году 65-70 адсоткаў жыхароў амаль усіх уездаў Смаленшчыны назвалі сябе беларусамі. А на пачатку 20-га стагодзьдзя колькасьць людзей, якія называлі сябе беларусамі, ужо дасягала 75-80 адсоткаў. Гэта – статыстыка савецкіх часоў”.

Ракіцкі: І тым ня меней, гэта – кароткі для гісторыі адрэзак часу. Смаленская ж гісторыя налічвае стагодзьдзі. І землі Смаленшчыны шмат разоў пераходзілі з рук у рукі – то дадаваліся да Вялікага Княства Літоўскага, то да Расейскай імпэрыі”.

Трусаў: “Смаленскія землі – этнічна чыстыя. На іх спрадвеку жылі перадусім крывічы. І нават вядомы савецкі акадэмік Барыс Рыбакоў пісаў, што “Смаленшчына – гэта дзяржава крывічоў сярод рускіх зямель”. Крывіцкія вытокі Смаленшчыны не адмаўлялі нават савецкія гісторыкі. А калі крывічы – не беларусы, дык хто яны?”

Ракіцкі: “Гісторыкі не маглі абвергнуць, але, мы гэта добра ведаем, часам уладары спрабуюць перахітрыць гісторыю, і на пэўны час ім гэта нібыта і ўдаецца. Прынамсі, перахітрыць тых жа гісторыкаў. Дык як жа так здарылася, што на гэтых землях не адбылося той агрэсіўнай русыфікацыі, якая была палітыкай Расейскай імпэрыі?”

Трусаў: “Смаленшчына трапляла ў Расейскую імпэрыю па частках. Першая частка разам са Смаленскам канчаткова трапіла ў склад Масковіі пасьля вайны сярэдзіны 17-га стагодзьдзя, калі ў 1667годзе ў вёсцы Андрусаве Смаленск перадалі Маскве. Аднак, перадалі разам з усім насельніцтвам. І беларуская шляхта, каб ня страціць свае валоданьні, прысягнула на вернасьць расейскаму цару, і цар ня стаў яе высяляць, як у іншых рэгіёнах, у Сыбір ці на поўнач. А потым, калі забралі наступную частку Смаленшчыны – Мсьціслаўшчыну – пасьля першага падзелу Рэчы Паспалітай, уся актыўная русыфікацыя пайшла на захад. Русыфікавалі перш-наперш Магілёўшчыну, Віцебшчыну, Меншчыну, крыху пазьней – Гарадзеншчыну. А пра Смаленшчыну нібы забыліся, бо шляхта служыла верна, уся яна перайшла ў праваслаўе. Смаляне заставаліся беларусамі, болей за тое – іх умацавалі насельніцтвам, вывезеным з цэнтральнай Беларусі”.

Ракіцкі: “Дык хто вінаваты ў тым, што Смаленшчына так і не русыфікавалася? Шляхта ж служыла верай і праўдай расейскаму цару. Шляхта ж прыняла праваслаўе”.

Трусаў: “І потым, у другой палове 19 стагодзьдзя, гэта шляхта прыме самы актыўны ўдзел у беларускім адраджэньні”.

Ракіцкі: “Чаму?”

Трусаў: “Таму што Смаленск быў цэнтрам беларускага гуманітарнага асяродку. У 15-16-м стагодзьдзях менавіта ў Смаленску былі створаныя ўсе беларуска-літоўскія летапісы. Тут быў напісаны славуты Разівілаўскі летапіс, які мае каля тысячы малюнкаў. Смаленск быў культурным цэнтрам сярэднявечнай Беларусі. Расейцы заўсёды патрабавалі ад суседзяў, каб яны аддалі Смаленск і Кіеў. Яны лічылі, што калі завалодаюць гэтымі гарадамі, дык тады ўся гэтак званая “руская” зямля, а гэта значыць, Украіна і Беларусь, стане расейскай”.

Ракіцкі: “Вернемся да асобы Пацёмкіна. А ці магло б быць так, што раптам, пры пэўных умовах, ён адчуў бы сябе беларусам? І што тады было б?”

Трусаў: “Каб, прыкладам, Рэч Паспалітая ўзмацнілася, і каб Аўгуст Панятоўскі, які таксама мае беларускія карані, быў моцным каралём, дык ня выключана, што на пэўных умовах Пацёмкін з усёй сваёй тэрыторыяй і з усёй гэтай шляхтай зноў бы вярнуўся ў Рэч Паспалітую, як ня раз і было са смаленскай шляхтай. Яна ўвесь час выбірала мацнейшага сабе ўладара, і ня раз перабягала то з ўсходу на захад, то з захаду на ўсход”.

Ракіцкі: “І Пацёмкін стаў бы заваёўваць новыя гарады ўжо для Вялікага Княства Літоўскага, Беларусі?”

Трусаў: “Не сумняваюся. Тым больш, што ўся смаленская шляхта была вельмі ваяўнічай. Яна ад Пятра Першага нават атрымала пахвальную грамату, бо яны ваявалі асобна ад расейцаў, мелі свае ўласныя драгунскія палкі. Дарэчы, смаленская шляхта разам з полацкай узялі Ізмаіл”.

Ракіцкі: “Як і калі да жыхароў Смаленшчыны ўсё ж прыйшла беларуская самасьвядомасьць?”

Трусаў: “Яна прыйшла ў другой палове 19-га стагодзьдзя, дзякуючы вядомаму дзеячу Насовічу. Жывучы на Смаленшчыне, у Мсьціславе, Насовіч стварыў першы вялікі беларуска-расейскі слоўнік. І ў гэтым слоўніку мы бачым смаленскі дыялект. Потым возьмем дынастыю Гарэцкіх, якая паходзіць з Багацькаўшчыны Смаленскага ўезду. І нават у савецкі час мы знаходзім там выдатных дзеячаў, якія не адмаўляліся ад свайго беларускага паходжаньня. Прыкладам, выдатны паэт Аляксандар Твардоўскі. Само прозьвішча паказвае на ягоную беларускасьць, што ён са смаленскай шляхты”.

Ракіцкі: “Чаму тут, на самым усходзе Беларусі, адбыліся такія ўнікальныя для беларускай гісторыі працэсы?”

Трусаў: “Яны адбыліся на мяжы дзьвюх культураў. Яшчэ са збору Кіркора прымавак Смалешчыны станавілася зразумелым, што самай папулярнай прымаўкай там была “бойся маскаля – маскаль горш за чорта”. На Смаленшчыну ўвесь час нападалі прадстаўнікі эўраазіяцкай культуры. Смаленшчына і Вільня былі двума стаўпамі беларушчыны. Там пісаліся летапісы. Там будаваліся храмы. Там стваралася беларуская гісторыя. І канчатковая страта Вільні і Смаленску адначасна, а гэта адбылося ў 1919 годзе, прывяла Беларусь да заняпаду, уласьцівага ёй на працягу амаль усяго 20-га стагодзьдзя”.

Ракіцкі: “Чытаем гістарычную літаратуру, выдадзеную ў Расеі. Чуем праз расейскія сродкі масавай інфармацыі, што Смаленск – “исконе и истинно русский город». Калі ён такім стаў?»

Трусаў: «Першая спроба назваць яго такім была зроблена ў самым пачатку 16-га стагодзьдзя. Гэта – 1503-1504 гады, калі расейскія ўлады, а тады яны называліся маскоўскімі, выставілі прэтэнзіі на Смаленск і Кіеў. Менавіта з гэтага часу яны ўсюды называлі гэты горад «истинно русским».

Ракіцкі: “Прыяжджаю ў Смаленск. Бачу гэты горад. Але ня бачу ў ім беларускасьці. Што сталася з гэтым горадам у 20-м стагодзьдзі, якое адбіваецца ў нашым усьведамленьні?”

Трусаў: “У 20-м стагодзьдзі апошні ўздым беларушчыны на Смаленшчыне быў у 20-х гадох. Тады беларускі савецкі ўрад ставіў пытаньне аб перадачы часткі Смаленшчыны ў склад БССР і былі пэўныя дамоўленасьці ў гэтай справе. Гэта – памежныя ўезды ці паветы, і там існавалі беларускамоўныя школы, выходзілі на беларускай мове газэты. Магчыма, да канца 30-га году яшчэ чатыры ці пяць паветаў Смаленшчыны сталі б беларускімі. Аднак, пачаліся сталінскія рэпрэсіі. А потым жахлівая вайна гэтаму цалкам перашкодзіла. Фронт там стаяў два гады – з 1941-га па 1943-і. І аўтахтоннае насельніцтва Смаленшчыны было фізычна альбо зьнішчана, альбо вывезена ў эвакуацыю далёка, у Сыбір. І засялялі ўжо Смаленшчыну людзі з усяго Савецкага Саюзу. Толькі 29 тысяч жыхароў Смаленшчыны цяпер называюць сябе беларусамі”.

Ракіцкі: “Што адбывалася з гэтымі землямі напрыканцы 20-га стагодзьдзя?”

Трусаў: “Заўсёды, калі пачынаецца адраджэньне, Смаленшчына актыўна ў ім удзельнічае. Так адбылося і напрыканцы мінулага стагодзьдзя. Якраз у 1990 годзе я быў у складзе беларускай дэпутацкай дэлегацыі, якая ў Маскве сустракалася з дэпутатамі расейскага парлямэнту ад Смаленшчыны і вяла зь імі перамовы аб магчымым вяртаньні часткі Смаленшчыны ў Беларусь шляхам рэфэрэндуму. Тады якраз у СССР быў прыняты Закон аб рэфэрэндуме. І мы зьдзівіліся апантанасьці ўсіх смаленскіх дэпутатаў у гэтым пытаньні. Яны, як высьветлілася, добра ведалі сваё этнічнае паходжаньне. І яны сказалі нам: “Хлопцы, як толькі будзе рэфэрэндум, мы пойдзем у Беларусь, бо ў Беларусі жывецца лепш”. І каб ня хуткі развал Савецкага Саюзу, ня выключана, што мы б маглі зьдзейсьніць тое, што ня здолелі зьдзейсьніць у канцы 1920-х гадоў нашы папярэднікі – вярнуць хоць бы некалькі самых беларускіх раёнаў Смаленшчыны. Самае цікавае, што як толькі Лукашэнка і Ельцын прыдумалі гэтак званую саюзную дзяржаву, эліта Смаленску тут жа выступіла з прапановай сталіцу саюзнай гэтай нібыта дзяржавы стварыць у Смаленску. Яны нават паказалі мэмарыяльныя дошкі, што менавіта там была створана БССР”.

На перамовах з пасламі Вялікага Княства Літоўскага ў 1503-м і 1504-м гадох расейскія дыпляматы заявілі, што вечны мір зь Вялікім Княствам ня можа быць падпісаны, пакуль пад уладаю літоўскіх князёў застаюцца расейскія землі:

“Ано не то одно наша отчина, кои города и волости и ныне за нами: и вся Русская земля, Киев и Смоленск и иные города… з божьею волею, из старины, от наших прародителей наша отчина”.




Войти через loginza

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

*

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

 

上車盤| 搵樓| 豪宅| 校網| 居屋| 貝沙灣| 美孚新邨| 嘉湖山莊| 太古城| 日出康城| 九龍站 | 沙田第一城| 樓市走勢| 青衣| 西半山| 西貢| 荃灣|

雪茄网购| 雪茄| 哈瓦那雪茄| 雪茄价格| 雪茄烟网购| 雪茄专卖店| 雪茄怎么抽| 雪茄烟| 雪茄吧| 陈年雪茄| 大卫杜夫雪茄| 保利华雪茄| 古巴雪茄品牌| 古巴雪茄| 古巴雪茄多少钱一只| 古巴雪茄专卖网| 烟斗烟丝| 小雪茄| 金特罗雪茄| 帕特加斯d4 | 蒙特雪茄| 罗密欧朱丽叶雪茄| 网上哪里可以买雪茄| 限量版雪茄| 雪茄专卖| 雪茄专卖网| 雪茄哪里买| 买雪茄去哪个网站| 推荐一个卖雪茄的网站| 雪茄烟| 古巴雪茄价格| 雪茄海淘| 雪茄网| 帕拉森雪茄|

橫額| 貼紙| 貼紙印刷| 宣傳單張| 海報| 攤位| foamboard| 喜帖| 信封|

QR code scanner| SME IT| system integration| inventory management system| label printing| Kiosk| Voice Picking| POS scanner| POS printer| System Integrator| printing labels| Denso| barcode| handheld| inventory management| warehouse management| stock taking| POS| Point of sale| Business service| Web Development| app development| mobile app development| handheld device| inventory management software| pos system| pos software| pos hardware| pos terminal| printer hong kong| receipt printer| thermal printer| thermal label printer| qr code scanner app| qr scanner app| online qr code scanner| qr code scanner online mobile| qr code scanner download| mobile solutions| mdm solutions| mobile device management|

邮件营销| Email Marketing 電郵推廣| edm营销| edm| 营销软件| 推广软件| 邮件群发软件| 邮件群发| Mailchimp| Hubspot| Sendinblue| ActiveCampaign| Aweber| 邮件主题怎么写| 邮件主题| 邮件模板| Maichimp| benchmark| SMS|

Tomtop| Online Einkaufen| Zeblaze| XT175| xiaomi m365| xiaomi Roborock S50| Roborock S50| Wltoys| VISUO XS812| Viltrox EF-M2| Vernee T3 Pro| Ulefone Power 5| Tronxy X5S| SONOFF| SJCAM SJ8 PRO| Rowin WS-20| MXQ PRO| MJX Bugs 5W| lixada| LEMFO LEM8| lemfo lem4 pro| LEMFO| koogeek| kkmoon| JJPRO X5| hubsan h501s x4| hubsan h501s| Hubsan| hohem isteady pro| goolrc| Feiyu| Feiyu Tech G6| Ender 3| Creality Ender 3| Bugs 5W| anet a8 3d printer review| Anet| Anet A4| Anet A6| Anet A8| andoer| ammoon| amazfit bip|

electric bike| best electric bike| electric bikes for adults| e bike| pedal assist bike| electric bikes for sale| electric bike shop| electric tricycle| folding electric bike| mid drive electric bike| electric trike| electric mountain bike| electric bicycle| electric bike review| electric fat bike| fat tire electric bike| women's electric bike |

office| 地產代理| 辦公室| Property Agent| Hong Kong Office Rental| hong kong office| 物業投資| office building| Commercial Building| Grade A Office| 寫字樓| 商業大廈| 甲級寫字樓| 頂手| 租寫字樓| leasing| Rent Office| 地產新聞| office for sale|

school| international school of hong kong| international school| school in Hong Kong| primary school| elementary school| private school| UK school| british school| extracurricular activity| Hong Kong education| primary education| top schools in Hong Kong| Preparatory| best international schools hong kong| best primary schools in hong kong| primary school hong kong| private school hong kong| british international school| extra-curricular| school calendars| boarding school| school day| Bursary| British international school Hong Kong| British school Hong Kong| English primary school Hong Kong| English school Hong Kong| International school Hong Kong| School Hong Kong| boarding school Hong Kong| best school in Hong Kong| School fees|

electric bike| Best smartwatch| Best Wilreless earphones|