(1 голосов, средний: 5,00 из 5)

Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч (1867 – да 1924) – да пытання аб біяграфіі і навуковай спадчыне

С.П. Астанковіч*

Імя А. В. Ярушэвіча непарыўна звязана са стварэннем шэрагу фундаментальных навуковых прац па гісторыі Беларусі і беларускай філалогіі. Аднак, на вялікі жаль, зараз пра яго асобу мала што вядома нават вузкім спецыялістам.

Звесткі пра Ярушэвіча ў беларускіх энцыклапедыях і іншых даведніках фактычна адсутнічаюць, у навуковай і публіцыстычнай літаратуры можна з цяжкасцю знайсці фрагментарную інфармацыю пра гэтага даследчыка [4, C. 26; 5, С. 125 – 126; 7, С. 134 – 136, 142 – 143].

Постаць Ярушэвіча і яго працы не сталі аб’ектам вывучэння айчыннай навукі. На нашу думку, даследванне светапогляду і асаблівасцей фармавання інтэлігенцыі Беларусі другой паловы XIX – пачатку XX ст. немагчыма без разгляду біяграфій асобных яе прадстаўнікоў.

Аўтар гэтага артыкула імкнуўся не толькі падаць невядомыя факты з жыццярысу А. В. Ярушэвіча і разгледзець асноўныя работы выдатнага навукоўца, але і паказаць рэакцыю навукоўцаў тых часоў на іх з’яўленне, а таксама паспрабаваць выявіць фактары, якія ўплывалі на фармаванне свядомасці яго як даследчыка, даць ацэнку яго навуковай дзейнасці.

Паходжанне і адукацыя.

Нарадзіўся Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч ў 1867 годзе у сям’і псаломшчыка Літоўскай праваслаўнай епархіі [11]. Відавочна, першыя ўрокі будучы гісторык атрымаў у бацькоўскім доме і ў адной з царкоўна-прыходскіх школ.

Сістэматычная ж адукацыя будучага навукоўца распачалася ў Віленскім духоўным вучылішчы (1877 – 1881) [22; 20] і працягнулася ў Літоўскай духоўнай семінарыі (1881 – 1888) [21;3].

Згодна з правіламі таго часу, лепшым выпускнікам семінарый давалася магчымасць працягваць навучанне ў духоўнай акадэміі. Ярушэвіч паступае ў 1889 годзе ў Санкт-Пецярбург.

Навучанне Апанаса Вінцэнтавіча прыходзіцца на час дзеяння новага Устава духоўных акадэмій 1884 г., які ўнёс у працу гэтых устаноў сур’ёзныя змены. Аднак, як і раней, акадэмія давала грунтоўную гуманітарна-тэалагічную падрыхтоўку.

Трэба адзначыць, што ў гэты час у гэтай навучальнай установе яшчэ працуе знакаміты Міхаіл Каяловіч, які заставіў пасля сябе цэлую школу даследчыкаў мінуўшчыны “Западной России”. Не мог не паўплываць на Ярушэвіча і Платон Жуковіч, які пасля смерці Каяловіча ў 1891 г. ўзначаліў кафедру рускай грамадзянскай гісторыі.

Студэнты Акадэміі на чацвёртым курсе выбіралі тэмы сачыненняў, якія станавіліся кандыдацкімі дысертацыямі на атрыманне ступені магістра багаслоўя. Апанас Ярушэвіч абраў для даследвання тэму “Князь Константин Иванович Острожский в его заботах о православной церкви в Западной России”. [12] Гэта праца была адзначана спецыяльнай камісіяй выкладчыкаў грашовай узнагародай у 40 рублёў [13].

Такім чынам, Ярушэвіч скончыў у 1893 г. alma mater у ліку лепшых студэнтаў кандыдатам багаслоўя “с правом получить степень магистра богословия без нового устного испытания” [11].

У 1896 – 1899 гг. Ярушэвіч працаваў у Смаленскай духоўнай семінарыі ў якасці памочніка інспектара [23, С. 32; 19, С. 37]. Пры гэтым, нягледзячы на актыўную педагагічную дзейнасць, працягваецца і дапрацоўка навуковай дысертацыі, якая атрымала назву “Ревнитель православия князь Константин Иванович Острожский (1461 – 1530) и православная Литовская Русь в его время” [28].

Абарона дысертацыі і палеміка з Мацвеем Любаўскім.

26 мая 1895 года Ярушэвіч прадставіў у савет Акадэміі рукапіс свайго даследвання. Пасля разгляду работы савет дазволіў яе да друку. Абарона адбылася 30 лістапада 1897 г. на калоквіуме ў Санкт-Пецярбугскай духоўнай акадэміі [11].

Афіцыйнымі апанентамі Ярушэвіча былі прафесары прат. П. Нікалаеўскі і Пл. Жуковіч. На ўсе пастаўленыя пытанні магістрант адказваў здавальняюча і быў зацверджаны ў “искомой им степени”. Яго прамова на калоквіўме была апублікавана ў акадэмічным часопісе “Христианское чтение” [27, С. 103 – 111].

Нашмат больш крытычную ацэнку выклікала работа Ярушэвіча ў аднаго з найбольш дасведчаных спецыялістаў па гісторыі ВКЛ таго часу Мацвея Любаўскага, які напісаў разгорнутую рэцэнзію на новае даследванне па гісторыі Княства [9, C.174 – 215].

Мацвей Кузьміч звінаваціў А. Ярушэвіча перш за ўсё ў тым, што далёка не ён першы звярнуў увагу на постаць князя Астрожскага: “преосвященный Макарий в IX т. своей “Истории русской церкви” посвятил князю…около восемнадцати страниц, что для общей истории русской церкви более чем достаточно”, а Ярушэвіч толькі развіў думкі, запазычаныя ў свайго папярэдніка, дадаўшы звесткі з іншых крыніц, збольшага друкаваных.

Была раскрытыкавана сама канцэпцыя, выкарыстаная Апанасам Вінцэнтавічам. На думку Любаўскага, работа пра К. Астрожскага “кроме … частных недостатков, страдает ещё неправильностью общего взгляда на внутреннюю историю литовско-русского государства” і нельга прадстаўляць усю гісторыю ВКЛ у выглядзе барацьбы рускага праваслаўя і польскага каталіцтва. Рэчаіснасць у Княстве была нашмат больш, у гэтым плане, складанай.

Вывад Любаўскім быў зроблены самы несуцяшальны – “…книга г. Ярушевича оставляет впечатление черновой работы, преждевременно попавшей в печать”.

Ярушэвіч не прымусіў сябе доўга чакаць з адказам. У 1899 г. выходзіць яго работа, прысвечаная палеміцы з Любаўскім [26].

Мацвей Кузьміч паставіў кропку ў дыскусіі ў лістападаўскім нумары “Журнала министерства народного просвещения” [8, C. 158 – 172]. Новы тэкст быў прысвечаны разбору тых пастулатаў працы Ярушэвіча, якія не былі разгледжаны раней, альбо разгледжаны недастаткова поўна.

Такім чынам, паміж навукоўцамі, якія прадстаўлялі “ліберальную” і “афіцыйна-кансерватыўную” плыні тагачаснай гістарычнай навукі, адбылася дастаткова паказальная дыскусія.

Праца ў Вільні і Маладзечне.

Загадам Обер-Пракурора Свяцейшага Сінода ад 16 снежня 1899 г. Апанаса Вінцэнтавіча пераводзяць бліжэй да родных мясцін – у Вільню[2], дзе ён выкладае лацінскую мову ў мужчынскім духоўным вучылішчы (1899 – 1905), рускую і ўсеагульную гісторыю – ў жаночым (1900 – 1905) [14, C. 129 – 130; 16, C. 74]. Ён з’яўляўся сакратаром Віленскага Свята-Андрэеўскага папячыцельства “о призрении недостаточных учащихся” ў мужчынскім вучылішчы [16, C. 103]. Пэўны час ён уваходзіў у праўленне гэтай навучальнай установы [15, C. 108; 16, C. 74] .

У 1906 – 1908 гг. Апанас Вінцэнтавіч працуе ў Віленскай дырэкцыі народных вучылішч [17, С. 44; 18, С. 43], а з верасня 1907 г. Ярушэвіч становіцца кіраўніком старэйшай на Беларусі Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі, выкладаючы там педагогіку [25, C. 55]. На гэтай пасадзе ён будзе працаваць амаль да канца свайго жыцця.

Нягледзячы на актыўную педагагічную працу, Апанас Вінцэнтавіч не пакідае і гістарычных даследванняў. У 1914 г. у Вільні выходзіць вялікі нарыс яго аўтарства пра гісторыю Маладзечна і адукацыйных устаноў у гэтым мястэчку[25]. У значнай ступені гэта работа адлюстроўвае погляды даследчыка на праблемы сучаснасці.

На нашу думку, добрай ілюстрацыяй да партрэта Ярушэвіча з’яўляецца яго цікавасць да мясцовых археалагічных помнікаў, а  таксама да вывучэння беларускай мовы. Захаваліся сведчанні навучэнцаў семінарыі, як дырэктар прасіў іх запісваць словы для свайго слоўніка, што ствараўся ў пачатку ХХ ст [7, C.143].

Апошнія гады.

Першая сусветная вайна ўнесла свае карэктывы ў лёс і самога Ярушэвіча і навучальнай установы, якой ён кіраваў. У 1915 г. немцы наблізіліся да Маладзечна, семінарыю давялося эвакуяваць у Смаленск падчас абстрэлу горада нямецкай артылерыяй. Амаль уся маёмасць семінарыі была пакінута на месцы і пазней загінула [10, C. 41].

Аднак і ў гэтых цяжкіх умовах у Апанаса Вінцэнтавіча знаходзіліся сілы дзеля далейшай працы і апекі над семінарыстамі. Працягвае ён і навуковыя даследванні.

У 1918 г. у петраградскім часопісе “Чырвоны шлях” быў надрукаваны артыкул пад крыптонімам А-ч [1, C. 28]. Нагодай для яго стаў выхад у свет у Смаленску руска-беларускага слоўніка братоў Гарэцкіх, які ў рэцэнзіі Ярушэвіча быў цалкам раскрытыкаваны не толькі за малы памер і марнасць аўтарскага матэрыялу, але і за “паланізацыю” беларускай мовы. Пры гэтым аўтар рэцэнзіі горача вітаў усялякую працу па беларусазнаўству, заклікаючы актыўна запазычваць словы з “бесконечной сокровищницы русского чудного языка …” і шукаць падставу для развіцця беларушчыны ў мове актаў і грамат “Литовско-русского государства”.

Пакуль не ўдалося адшукаць якія-небудзь звесткі пра месца пражывання Ярушэвіча і яго сям’і ў пачатку 1920-х гг. Невядомая і дакладная дата смерці выдатнага навукоўца. У 1924 г. у Інбелкульт трапляе ліст ад яго ўдавы, Вольгі Мікалаеўны, якая просіць аб дапамозе ў складанай жыццёвай сітуацыі [24, C. 157, 187 – 188 адв.]. З яго вынікае, што раней яна была ў Мінску і перадала інбелкультаўцам плён працы мужа: беларускі слоўнік і граматыку, падручнік педагогікі і псіхалогіі для народных вучылішч.

Трэба адзначыць, што Ярушэвіч здолеў стварыць унікальны слоўнік для свайго часу. Ён налічваў 9 505 беларускіх слоў і 12 000 іх рускіх адпаведнікаў[6]. Яго даведнік выкарыстоўваўся пры стварэнні фундаментальных слоўнікаў М. Байкова і С. Некрашэвіча. На жаль, гэты даведнік пакуль мала даследаваны айчыннымі лінгвістамі. Увогуле, далёка не ўся спадчына Ярушэвіча выяўлена і выкарыстоўваецца ў наш час.

Ярушэвіч быў адным з найбольш таленавітых вучняў школы М. Каяловіча. Яму ўдалося стварыць шэраг гістарычных і філалагічных даследванняў, якія ў пэўнай ступені паўплывалі на развіццё беларускай навукі. На нашу думку, выяўленне і выкарыстанне яго навуковых работ актуальнае і ў нашыя дні.

Спіс крыніц і літаратуры:

  1. А-ч [Ярушевич А.] [Рэцэнзія на] Руска-беларускі слоўнік. Бр(аты) М а Г. Гарэцкія. Смаленск, 1918 // Чырвоны шлях, 1918, № 5 – 6.
  2. Действия правительства // Литовские епархиальные ведомости (ЛЕВ), 1900, № 3.
  3. Журнал педагогического собрания правления Литовской духовной семинарии 18 июля 1888 года. Годичная ведомость об успехах и поведении воспитанников Литовской духовной семинарии за 1887 / 1888 учебный год. Разрядный список воспитанников Литовской духовной семинарии, окончивших полный курс учения в месяце июне 1888 года// ЛЕВ, 1888, № 28.
  4. Казлоўскі М. Галасы разбуджаных птушак. Гістарычна-біяграфічныя нарысы, роздумы над кнігамі, літаратурныя партрэты. Мн.: Логвінаў, 2006.
  5. Казлоўскі М. Ярушэвіч Апанас Вікенцевіч // Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Маладзечна і Маладзечанскага раёна. Мн.: БелЭН, 2002.
  6. Камінскі М. Цікавы рукапіс // Літаратура і мастацтва, 1961, 22 снежня.
  7. Каханоўскі Г. Адчыніся, таямніца часу. Гісторыка-літаратурныя нарысы. Мн.: Мастацкая літаратура, 1984.
  8. Любавский, М. Ещё о книге г. Ярушевича “Князь Константин Иванович Острожский” // Журнал Министерства народного просвещения (МНП), ноябрь 1899.
  9. Любавский, М. Новый труд по внутренней истории Литовской Руси // Журнал МНП, июль 1898.
  10. Ляхоўскі У. Школьная адукацыя ў Беларусі падчас нямецкай акупацыі 1915 – 1918 гг. Беласток: Беларускае гістарычнае таварыства; Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2010.
  11. Магистерский коллоквиум в нашей духовной академии // Церковный вестник, 1897, № 49, 4 декабря.
  12. Отчёт о состоянии С.-Петербургской Духовной Академии за 1892 год // Христианское чтение, 1893, № 3 – 4.
  13. Отчёт о состоянии С.-Петербургской Духовной Академии за 1893 год // Христианское чтение, 1894, № 3 – 4.
  14. Памятная книжка Виленской губернии на 1902 г. Вильна, 1901.
  15. Памятная книжка Виленской губернии на 1904 г. Вильна, 1904.
  16. Памятная книжка Виленской губернии на 1905 год. Вильна, 1905.
  17. Памятная книжка Виленской губернии на 1906 год. Вильна, 1906.
  18. Памятная книжка Виленской губернии на 1908 год. Вильна, 1908.
  19. Памятная книжка Смоленской губернии на 1900 год  / Изд. Смол. губ. стат. к-та. Смоленск, 1900.
  20. Результаты выпускных экзаменов в Виленском духовном училище в 1880/1881 уч. году // ЛЕВ, 1881, № 29.
  21. Результаты годичных и приёмных испытаний, бывших в Литовской духовной семинарии в мае и июне сего года. Ведомость о баллах воспитанников, державших приёмные испытания для поступления в 1-й класс Литовской семинарии в июне сего 1881 года // ЛЕВ, 1881, № 28.
  22. Результаты годичных испытаний в Виленском духовном училище, бывших в июне, сего 1877 года // ЛЕВ, 1877, № 28.
  23. Справочная книжка Смоленской губернии на 1896 год / Изд. Смол. губ. стат. к-та. Смоленск, 1896.
  24. Цэнтральны навуковы архіў Нацыянальнай Акадэміі навук РБ (ЦНА НАН РБ). Ф. 67. Воп. 1. Спр. 4.
  25. Ярушевич А. Молодечно и его учебные заведения: К пятидесятилетию Молодечненской учительской семинарии 1864 – 1914 гг. Вильна, 1914.
  26. Ярушевич А. Несколько слов по поводу одной рецензии. Смоленск, 1899.
  27. Ярушевич А. Православие и латинство в их взаимоотношении между собой в XV и XVI вв. в Западной России // Христианское чтение, 1898, № 1
  28. Ярушевич А. Ревнитель православия князь Константин Иванович Острожский (1461 – 1530) и православная Литовская Русь в его время. Смоленск, 1896

Крыніца:

Астанковіч С. П. Апанас Вінцэнтавіч Ярушэвіч ((1867-да 1924) -да пытання аб біяграфіі і навуковай спадчыне // XVII международные Кирилло-Мефодиевские чтения. В ответственности за творение. Культура и образование перед лицом экологических вызовов. Доклады научно-практической конференции 26-28 мая 2011 г. Мн.: БГАТУ, 2011.

*Артыкул публікуецца са згоды аўтара.

 




Войти через loginza

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

*

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

 

上車盤| 搵樓| 豪宅| 校網| 居屋| 貝沙灣| 美孚新邨| 嘉湖山莊| 太古城| 日出康城| 九龍站 | 沙田第一城| 樓市走勢| 青衣| 西半山| 西貢| 荃灣|

雪茄网购| 雪茄| 哈瓦那雪茄| 雪茄价格| 雪茄烟网购| 雪茄专卖店| 雪茄怎么抽| 雪茄烟| 雪茄吧| 陈年雪茄| 大卫杜夫雪茄| 保利华雪茄| 古巴雪茄品牌| 古巴雪茄| 古巴雪茄多少钱一只| 古巴雪茄专卖网| 烟斗烟丝| 小雪茄| 金特罗雪茄| 帕特加斯d4 | 蒙特雪茄| 罗密欧朱丽叶雪茄| 网上哪里可以买雪茄| 限量版雪茄| 雪茄专卖| 雪茄专卖网| 雪茄哪里买| 买雪茄去哪个网站| 推荐一个卖雪茄的网站| 雪茄烟| 古巴雪茄价格| 雪茄海淘| 雪茄网| 帕拉森雪茄|

橫額| 貼紙| 貼紙印刷| 宣傳單張| 海報| 攤位| foamboard| 喜帖| 信封|

QR code scanner| SME IT| system integration| inventory management system| label printing| Kiosk| Voice Picking| POS scanner| POS printer| System Integrator| printing labels| Denso| barcode| handheld| inventory management| warehouse management| stock taking| POS| Point of sale| Business service| Web Development| app development| mobile app development| handheld device| inventory management software| pos system| pos software| pos hardware| pos terminal| printer hong kong| receipt printer| thermal printer| thermal label printer| qr code scanner app| qr scanner app| online qr code scanner| qr code scanner online mobile| qr code scanner download| mobile solutions| mdm solutions| mobile device management|

邮件营销| Email Marketing 電郵推廣| edm营销| edm| 营销软件| 推广软件| 邮件群发软件| 邮件群发| Mailchimp| Hubspot| Sendinblue| ActiveCampaign| Aweber| 邮件主题怎么写| 邮件主题| 邮件模板| Maichimp| benchmark| SMS|

Tomtop| Online Einkaufen| Zeblaze| XT175| xiaomi m365| xiaomi Roborock S50| Roborock S50| Wltoys| VISUO XS812| Viltrox EF-M2| Vernee T3 Pro| Ulefone Power 5| Tronxy X5S| SONOFF| SJCAM SJ8 PRO| Rowin WS-20| MXQ PRO| MJX Bugs 5W| lixada| LEMFO LEM8| lemfo lem4 pro| LEMFO| koogeek| kkmoon| JJPRO X5| hubsan h501s x4| hubsan h501s| Hubsan| hohem isteady pro| goolrc| Feiyu| Feiyu Tech G6| Ender 3| Creality Ender 3| Bugs 5W| anet a8 3d printer review| Anet| Anet A4| Anet A6| Anet A8| andoer| ammoon| amazfit bip|

electric bike| best electric bike| electric bikes for adults| e bike| pedal assist bike| electric bikes for sale| electric bike shop| electric tricycle| folding electric bike| mid drive electric bike| electric trike| electric mountain bike| electric bicycle| electric bike review| electric fat bike| fat tire electric bike| women's electric bike |

office| 地產代理| 辦公室| Property Agent| Hong Kong Office Rental| hong kong office| 物業投資| office building| Commercial Building| Grade A Office| 寫字樓| 商業大廈| 甲級寫字樓| 頂手| 租寫字樓| leasing| Rent Office| 地產新聞| office for sale|

school| international school of hong kong| international school| school in Hong Kong| primary school| elementary school| private school| UK school| british school| extracurricular activity| Hong Kong education| primary education| top schools in Hong Kong| Preparatory| best international schools hong kong| best primary schools in hong kong| primary school hong kong| private school hong kong| british international school| extra-curricular| school calendars| boarding school| school day| Bursary| British international school Hong Kong| British school Hong Kong| English primary school Hong Kong| English school Hong Kong| International school Hong Kong| School Hong Kong| boarding school Hong Kong| best school in Hong Kong| School fees|

electric bike| Best smartwatch| Best Wilreless earphones|