(1 голосов, средний: 5,00 из 5)

“Лісты” Феліцыяна Сурына як крыніца па гісторыі Беларусі другой паловы XIX ст.

С. П. Астанковіч (Крычаў)

Феліцыян Сурын для сучасных даследчыкаў з’яўляецца дастаткова малавядомай асобай. Толькі нядаўна, дзякуючы польскім гісторыкам, удалося ўстанавіць яго дакладную біяграфію [5, с.25-26].

Для айчынных вучоных вельмі важна тое, што Сурына згадвае ў сваіх лістах да М. Драгаманава адзін з заснавальнікаў беларускай ідэі Вайніслаў Савіч-Заблоцкі:  “Пан Хвэлька Сурын та другія, а польская пецярбургская газета “Kraj” не раз ужо пісалі так, як пан Ельскі, і здаецца, што яны сябе болей за беларусаў, як за палякаў маюць” [1, с.316]. Дарэчы, менавіта Сурын змясціў у “Słowniku geograficznym królewstwa polskiego i innych krajów słowiańskich” змястоўны артыкул “Беларусь” [4, с.193-194].

Феліцыян Сурын  нарадзіўся на Мсціслаўшчыне ў 1842 г. ці 1843 г., дзяцінства і маладосць правёў у маёнтку свайго дзядзькі Башары (Чавускі павет). Скончыў Магілёўскую гімназію і паступіў у Горы-Горацкі земляробчы інстытут. У 1863 г. быў сярод тых студэнтаў, якія далучыліся да атрада Людвіка Звяждоўскага. Паранены Сурын быў пакінуты паўстанцамі ў шпіталі  Інстытута, прадстаў перад следчай камісіяй якая, аднак, вырашыла, што ён ў паўстанні ўдзелу не браў. Студэнт аднак трапіў пад паліцэйскі нагляд і быў выкінуты з інстытута. Пасля гэтага ён да пачатку 80-х гг. жыў на Крычаўшчыне.

Літаратурна-публіцыстычную дзейнасць распачаў яшчэ ў перыяд перад паўстаннем 1863 – 1864 гг. і пакінуў багатую спадчыну ў многіх галінах [2, с.119 – 127; 6, с.140-141]. Для сучасных гісторыкаў многа цікавага матэрыялу могуць даць матэрыялы яго падарожжаў па Беларусі ў 70-я гг. ХІХ ст.

Гэтыя вандроўкі адбываліся не ў адзін час і, хутчэй, нагадвалі сабой свабодныя экскурсіі ў самыя розныя мясціны. Таму апісанню сваіх ўражанняў аўтар не надаў закончанай, дасканалай формы.

Усяго было напісана чатыры “Лісты з Беларусі” (1872 – 1873 гг.) і пяць “Лістоў з падарожжа па краі”, першы з якіх датаваны 1873 г., апошні – 1878 г. Усе яны былі змешчаны ў папулярным варшаўскім пазітывісцкім часопісе “Tygodnik illustrowany”.

Трэба адзначыць, што для Сурына Беларусь выступала ў двух значэннях – шырэйшым (Магілёўская і Віцебская губерні, усходняя частка Мінскай, палова Смаленскай і частка Чарнігаўскай) і больш вузкім (Магілёўская губерня і усходняя частка Віцебскай). Астатняя частка краю называецца “Літвой”, адзначаецца, што Заходняя Міншчына і Гродзеншчына калісьці ўяўлялі сабой “Чорную Русь” [4, с.193-194].  Асобным рэгіёнам вылучана Падляшша.

Падчас падарожжаў Сурын наведаў дзесяткі разнастайных мясцін, пакінуўшы іх маляўнічыя апісанні. Вось, напрыклад, Мінск: “горад сам стары, брудны, з вузкімі вуліцамі, дамамі высокімі і панурымі, мае, аднак, некалькі багатых гмахаў ” [8, с.229].

Больш эмоцый выклікала Вільня: “слова магнетычнай моцы для столькіх сэрцаў, якія  сваё імя на вякі звязалі з назвай гэтага горада, калыска нашага рамантызму, alma mater Адама…”[12, с.379]. Падрабязна апісаны таксама Гродна, Віцебск, Полацк, Беласток і iнш.

З жалем адзначае вандроўнік, што “таварысцкае жыццё амаль не існуе ў Вільні. Перастала яна быць вогнішчам інтэлектуальнага жыцця правінцыі, хоць перад апошнімі часамі ганарылася столькімі асобамі першай значнасці ў літаратуры. Балінскі, Маліноўскі, Ходзька, Адынец, Сыракомля, Яўстах Тышкевіч і шмат іншых жылі ці часта гасцілі ў Вільні. Сёння амаль няма тут людзей, якія пішуць. Таксама і кніжны гандаль, такі ажыўлены нядаўна, сёння прыціх” [12, с.379].

Не абмінуты ў гэтых падарожжах і шматнацыянальны характар тагачаснай Беларусі: “Мінск, можа болей яшчэ, чым Магілёў, ёсць жыдоўскім горадам; у руках яўрэяў знаходзяцца самыя прыбытковыя рамёствы і ўвесь гандаль. Хрысціяне засяляюць ускраіны горада, займаючыся сельскай гаспадаркай і найняўдзячнейшымі рамёствамі. Ёсць, таксама, і жменька татараў, якія, як і паўсюдна, займаюцца гарбарствам” [8, с.229].

Сурын робіць разнастайныя заўвагі, якія датычацца моўнай сітуацыі ў розных частках края: “такім чынам сёння ў мясцовасцях, якія я наведаў на Ашмяншчыне, пануе сярод люду мова вельмі адрозная ад той, на якой у нас, у ваколіцах Магілёва, гавораць; мае ў сабе цэлыя пласты польскія (całe okresy polskie) і мноства асобных літоўскіх выразаў. Гэтая падмова (narzecze) ашмянскіх вёсак уяўляе сабой пераход ад беларускай мовы да польскай. Таксама пальшчызну, якая пануе ў маёнтках і гарадах, паўсюдна добра разумеюць ў тутэйшых вёсках”[11, с.61].

Апісваючы Ашмяншчыну, Ф. Сурын зазначае, што ваколіцы Жупран, Барун, Крэва і Гальшан калісьці належалі балтам, а пазней былі каланізаваны славянамі. У сувязі з гэтым літоўская мова паступова выцяснялася мовай русінаў.

У той жа час, трэба адзначыць, што яго характэрыстыка беларушчыны не вельмі адрозніваецца ад досыць распаўсюджаных ацэнак сучаснікаў: “Гэта таксама мова славяна-крывічан, якая дагэтуль жыве ў вуснах люду, так доўга ўжываная ў судах, мова, на якой складзены першы Статут, і на якой напісаў свой палемічны твор Мялецій Сматрыцкі, яна не мае слядоў ніякай апрацоўкі і зусім невядома, каб яна была органам і адлюстраваннем думкі адукаваных людзей. Больш за ўсё ёй  не хапае абстрактных паняццяў, назваў элегантных, вытанчаных рэчаў, і як Сматрыцкі, так і ўкладальнікі статутаў усе гэтыя назвы і паняцці перадавалі польскімі выразамі і цэлымі фразамі” [9, с.243].

Пэўная ўвага ўдзяляецца аўтарам разнастайным гаспадарчым пытанням жыцця краю: “якасць глебы ў Ігуменскім павеце такая ж невысокая, як і ў Барысаўскім. Але апрацоўка больш старанная, чым наша беларуская, бо і літоўская саха прыстасванне больш практычнае, глыбей выконвае ворыва” [8, с.229]. У Чэрыкаўскім павеце стан гаспадаркі: “…варты плачу, як у вялікіх, так і ў малых маёнтках. Адсутнасць капіталаў і загразванне ў руціне перашкаджае паляпшэнням, трохпольная сістэма самаўладна пануе і ёй дзякуем за тое, што даходы з маёнткаў упалі амаль да нуля. Сёння ратуемся продажам лясоў, але і ён, арганізаваны па-старому, не доўга будзе нас ратаваць. Пра фабрычную прамысловасць не варта і гаварыць; усё мусім завозіць…А што можам аддаць узамен ?.. лес і пяньку” [7, с.154].

Падчас падарожжаў Сурын сутыкаўся з мноствам людзей, пра некаторыя сустрэчы пазначыў асобна. Напрыклад: “Сёння, выходзячы з фары з адным жыхаром Гродна, мы напаткалі пані Ажэшку. Як раз быў пад уражаннем ад яе новай аповесці “Элі Маковер”, таму сустрэча з аўтаркай была для мяне поўным значэння здарэннем” [10, с.34].

З “Лістоў” бачна, што іх аўтар вельмі няблага арыентаваўся ў літаратуры па беларускай тэматыцы, чытаў і нарыс Восіпа Турчыновіча, і творы А. Рыпінскага, Я. Баршчэўскага, В. Дуніна-Марцінкевіча і г. д. [4, с.193-194]

Такім чынам, Сурын дастаткова падрабязна і цікава апісвае розныя бакі жыцця тагачаснага беларускага краю.

Разам з тым, варта адзначыць тое, што часам трэба крытычна падыходзіць да паведамленняў аўтара, бо ацэнкі носяць вельмі асабісты характар. Да таго ж, бачна, што ў некаторых пытаннях спрацоўвае самацэнзура – аўтар не мог адкрыта напісаць, напрыклад, пра прычыны таго ж заняпаду інтэлектуальнага жыцця Вільні пасля 1863 г.

Такім чынам, “Лісты з падарожжа па краі” Феліцыяна Сурына з’яўляюцца дастаткова цікавай гістарычнай крыніцай, якая дапамагае сучаснаму даследчыку ўбачыць Беларусь 70-х гг. ХІХ ст. вачыма каталіцкага шляхціца і з’яўляецца важнай у вывучэнні светапогляду гэтай часткі тагачаснага беларускага грамадства.

Спіс крыніц і літаратуры

 

  1. Беларуская літаратура ХІХ ст.: хрэстаматыя. Вучэб. дпамож. дя студэнтаў філ. спец. ВНУ. Мн., 1988.
  2. Літвіновіч А. Феліцыян Сурын як даследчык традыцыйнай культуры і быту беларусаў // Кніга, бібліятэчная справа і бібліяграфія Беларусі. Мн., 1993.
  3. Літвіновіч А. Сурын Феліцыян // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 6. Кн. 2. Мн., 2003.
  4. F. S. [Suryn Felicjan]. Bialoruś // Słownik geograficzny królewstwa polskiego i innych krajów słowiańskich. W 15 t. T. I. Warszawa, 1880.
  5. Kukuć D. Suryn Felicjan // Polski słownik biograficzny. Tom XLVI / 1. Zeszyt 188. W-wa – Kraków, 2009.
  6. Olechnowicz M. Polscy badacze folkloru i języka białoruskiego w XIX w. Łódz, 1986.
  7. Suryn F. Listy z Białorusi. List II. Powiat czerykowski // Tygodnik illustrowany, 1872. T. X, Seria 2, № 248.
  8. Suryn F. Listy z podróży po kraju. List I // Tygodnik illustrowany. 1873. T. 12. Seria 2. . №  306.
  9. Suryn F. Listy z podróży po kraju. List II.Białoruś naddźwińska. – Inflanty // Tygodnik illustrowany, 1874. T. 13, Seria 2, № 329.
  10. Suryn F. Listy z podróży po kraju. List IV. Grodno – Białystok. Tygodnik illustrowany, 1877. T. IV, Seria 3, № 82.
  11. Suryn F. Listy z podróży po kraju. List V. Żuprany – Boruny – Krewo i Holszany // Tygodnik illustrowany, 1878. T. V, Seria 3, № 135.
  12. Suryn Felicjan. Listy z podróży po kraju. List III // Tygodnik illustrowany. 1876. T. 2. Seria 3. № 50.

 


 




Войти через loginza

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

*

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

 

上車盤| 搵樓| 豪宅| 校網| 居屋| 貝沙灣| 美孚新邨| 嘉湖山莊| 太古城| 日出康城| 九龍站 | 沙田第一城| 樓市走勢| 青衣| 西半山| 西貢| 荃灣|

雪茄网购| 雪茄| 哈瓦那雪茄| 雪茄价格| 雪茄烟网购| 雪茄专卖店| 雪茄怎么抽| 雪茄烟| 雪茄吧| 陈年雪茄| 大卫杜夫雪茄| 保利华雪茄| 古巴雪茄品牌| 古巴雪茄| 古巴雪茄多少钱一只| 古巴雪茄专卖网| 烟斗烟丝| 小雪茄| 金特罗雪茄| 帕特加斯d4 | 蒙特雪茄| 罗密欧朱丽叶雪茄| 网上哪里可以买雪茄| 限量版雪茄| 雪茄专卖| 雪茄专卖网| 雪茄哪里买| 买雪茄去哪个网站| 推荐一个卖雪茄的网站| 雪茄烟| 古巴雪茄价格| 雪茄海淘| 雪茄网| 帕拉森雪茄|

橫額| 貼紙| 貼紙印刷| 宣傳單張| 海報| 攤位| foamboard| 喜帖| 信封|

QR code scanner| SME IT| system integration| inventory management system| label printing| Kiosk| Voice Picking| POS scanner| POS printer| System Integrator| printing labels| Denso| barcode| handheld| inventory management| warehouse management| stock taking| POS| Point of sale| Business service| Web Development| app development| mobile app development| handheld device| inventory management software| pos system| pos software| pos hardware| pos terminal| printer hong kong| receipt printer| thermal printer| thermal label printer| qr code scanner app| qr scanner app| online qr code scanner| qr code scanner online mobile| qr code scanner download| mobile solutions| mdm solutions| mobile device management|

邮件营销| Email Marketing 電郵推廣| edm营销| edm| 营销软件| 推广软件| 邮件群发软件| 邮件群发| Mailchimp| Hubspot| Sendinblue| ActiveCampaign| Aweber| 邮件主题怎么写| 邮件主题| 邮件模板| Maichimp| benchmark| SMS|

Tomtop| Online Einkaufen| Zeblaze| XT175| xiaomi m365| xiaomi Roborock S50| Roborock S50| Wltoys| VISUO XS812| Viltrox EF-M2| Vernee T3 Pro| Ulefone Power 5| Tronxy X5S| SONOFF| SJCAM SJ8 PRO| Rowin WS-20| MXQ PRO| MJX Bugs 5W| lixada| LEMFO LEM8| lemfo lem4 pro| LEMFO| koogeek| kkmoon| JJPRO X5| hubsan h501s x4| hubsan h501s| Hubsan| hohem isteady pro| goolrc| Feiyu| Feiyu Tech G6| Ender 3| Creality Ender 3| Bugs 5W| anet a8 3d printer review| Anet| Anet A4| Anet A6| Anet A8| andoer| ammoon| amazfit bip|

electric bike| best electric bike| electric bikes for adults| e bike| pedal assist bike| electric bikes for sale| electric bike shop| electric tricycle| folding electric bike| mid drive electric bike| electric trike| electric mountain bike| electric bicycle| electric bike review| electric fat bike| fat tire electric bike| women's electric bike |

office| 地產代理| 辦公室| Property Agent| Hong Kong Office Rental| hong kong office| 物業投資| office building| Commercial Building| Grade A Office| 寫字樓| 商業大廈| 甲級寫字樓| 頂手| 租寫字樓| leasing| Rent Office| 地產新聞| office for sale|

school| international school of hong kong| international school| school in Hong Kong| primary school| elementary school| private school| UK school| british school| extracurricular activity| Hong Kong education| primary education| top schools in Hong Kong| Preparatory| best international schools hong kong| best primary schools in hong kong| primary school hong kong| private school hong kong| british international school| extra-curricular| school calendars| boarding school| school day| Bursary| British international school Hong Kong| British school Hong Kong| English primary school Hong Kong| English school Hong Kong| International school Hong Kong| School Hong Kong| boarding school Hong Kong| best school in Hong Kong| School fees|

electric bike| Best smartwatch| Best Wilreless earphones|